İstanbul'un sokak köpeklerine ne oldu?

İstanbul devasa bir köpek kulübesidir. Herkes buraya adım atar atmaz bunun farkına varır. Köpeklerin hepsi birden tasmasız, isimsiz, evsiz, kuralsız ve son derece özgür bir serseriler cumhuriyeti oluştururlar. Miskinlik, İstanbul köpeklerinin en belirgin özelliğidir. Sokağın ortasında beşli, altılı, onlu sürüler halinde ya dizilip ya halka olarak kıvrılıp, hayvandan çok tezek yığınına benzer bir şekilde yatarlar ve orada sağır edici bir velvelenin ve hayhuyun içinde gün boyunca uyurlar. Sokakların canlı süpürgesidir köpekler. Domuzların ağzını sürmediği şeyleri bunlar hapır hupur yerler. İstanbul’un köpek nüfusu da insan nüfusu gibi mahallelere ayrılmıştır. Her mahalleyi, her sokağı mesken tutan ya da sahiplenen belli köpekler, akrabaları ve arkadaşları oradan hiç ayrılmazlar ve yabancıları da sokmazlar. Bir tür devriye hizmeti üstlenirler. Muhafız birlikleri, ileri karakolları, devriye gezen ve teftişte bulunan nöbetçileri vardır. —Edmondo De Amicis, 1874

Sokak köpekleri, İstanbul kent tarihinde birbirini izleyen iki ayrı dönem yaşadılar. Fetih’ten Tanzimat’a uzanan dört yüzyıllık ilk dönemde gündelik hayatı insanlarla paylaştılar. Bu birlikteliğin zemininde köpeklerin İstanbul’a fetih ordusuyla girdiğine ilişkin “halk islamı"nın güçlü inancı ve bu inançtan kaynaklanan merhamet duygusu vardı. Klasik dönemde, köpekler tıpkı insanlar gibi birer mahalle sakini kabul edilmişlerdi. Kolluk görevlerini üstlenmişler, içe dönük mahalle hayatında yerleşik nüfusu yabancılara karşı korumuşlar ve kentin asli unsurları arasında yerlerini almışlardı. Bu dönem İstanbul köpeklerinin Altın Çağı’ydı. Bu saltanat yıllarını, 19. yüzyıl başlarından itibaren gündelik hayat dokusunda etkileri görülmeye başlayan modernleşme hareketleri izledi.

19. yüzyıla kadar hayatı büyük ölçüde kapalı kapılar ardında yaşayan Osmanlı toplumu, yaşadığı kültürel değişimin sonucunda “sokağa” çıkmaya başladı. Yabancı gezginlerin sık sık dile getirdiği, köpeklere ait ıssız sokaklar artık insanların da sosyalleşme mekanıydı. Köpeklerle insanlar arasındaki sonu gelmeyen çatışma da görünürlüğünü böylece artırdı. Artık insanlar sokaklara "ortak" olmuştu. Ayrıca, bu dönemde İstanbul'un Avrupa şehirlerine benzemesi için çalışılıyordu ve Avrupa şehirlerinde sürü sürü köpekler görmek imkansızdı. Tanzimat İstanbul’unun “güzellik” idealinin içinde köpekler yer almıyordu. 20. yüzyılın başı hepimizin bildiği gibi büyük çaplı köpek itlaflarına sahne oldu.

II. Mahmud dönemiyle birlikte köpeklerin şehir hayatından sürgünü başladı. Modernleşmenin getirdiği biçimci uygulamalar beklenmedik noktalarda kamuoyunu rahatsız edici sonuçlar doğurdu. İstanbul köpeklerini kentin sokakları yaratmıştı, ama artık sokaklar Tanzimat’tan sonra Şark’ın sefaletini sergileyen tarihsel bir sahne olarak değerlendiriliyordu. Sokakların kirli imgelerden arındırılması, köpeklerin gönderilmesini de içeriyordu. 1910 sürgünü bu açıdan dünya kamuoyunu bile sarstı. Terk edilmiş adalara sürülen köpeklerin canhıraş havlamaları, açlıktan birbirlerini yemeleri, taklitçi Osmanlı modernleşmesinin yol açtığı trajedinin yalnızca görünen küçük bir kısmıydı.